Høyanger gjev.
Noreg tek.

Kommunen med flammane i våpenet

Kommunevåpenet til Høyanger har tre sølvfarga flammar mot ein blå bakgrunn. Motivet symboliserer aluminiumsindustrien som har forma staden sidan 1916. Norsk Hydro ASA driv framleis metallverket inst i Høyangsfjorden. Sognefjorden sin djupaste punkt — 1 308 meter under havet — ligg utanfor Vadheim i kommunen.

Det er ikkje mangel på ressursar i Høyanger. Det er mangel på kontroll over dei.

I 2023 vart Høyanger kommune innmeld i ROBEK — Registeret for godkjenning av økonomiske plikter — etter eit meirforbruk på 31,9 millionar kroner. Årsaka var mellom anna tap på avtalar for sal av kommunen sin eigen konsesjonskraft. Kommunen som sit på kraft nok til å smelta aluminium for eksport til heile Europa, klarte å tape pengar på å selja den krafta.

Og svaret frå systemet var å setja kommunen under statleg administrasjon.

Denne rapporten stiller eit enkelt spørsmål: Kva gjev Høyanger til Noreg — og kva får Høyanger att?

Alle tal og sitat i rapporten er henta frå offentlege dokument — årsrekneskap, møtebøker, brev frå Statsforvaltaren i Vestland, og dokument mottekne via innsynskrav etter offentleglova § 3 (sak 26/1020, Høyanger kommune). Kjelder er lista nedst.

Det Høyanger faktisk sit med

Høyanger disponerer i alt 278,76 GWh konsesjonskraft og heimfallskraft fordelt på to prissoner:

For å setja dette i perspektiv: ein gjennomsnittleg norsk husstand brukar om lag 16 000 kWh per år. 292 GWh er nok til å forsyna over 18 000 husstandar — fleire enn tre gonger folketalet i heile Høyanger kommune.

Som vertskommune for kraftproduksjon har Høyanger rett til konsesjonskraft — typisk inntil 10 prosent av produksjonen — til sjølvkostpris. Denne krafta kan kommunen selja vidare i marknaden og ta differansen som inntekt. I år med høge straumprisar er dette ein vesentleg inntektskjelde. Heimfallskraften er kraft frå anlegg der konsesjonsperioden har gått ut og anlegget er "heim-falt" til staten — Høyanger har rett til eit finansielt oppgjer basert på markedsprisen.

Inntektene år for år

Økonomiavdelinga i Høyanger kommune har, etter innsynskrav, utarbeidd ein oversikt over kommunen sine kraftinntekter frå 2019 til 2024. Tabellen under viser dei reelle inntektene — negative tal er inntekter slik dei er ført i kommunerekneskapet.

Når avtalane vart inngått — og kvifor det fekk konsekvensar

Økonomisjef Kristian Ølmheim i Høyanger kommune har utarbeidd ein samandrag av dei årlege kraftavtalane. Tabellen viser kva prisar kommunen låste konsesjonskraftsalet til — og når avtalane vart inngått.

Det er avgjerande å forstå tidslinja: Avtalane for 2022 vart inngått i mai 2021 — fem månader etter at pandemien hadde pressa prisane ned, og nesten eit år før Russland invaderte Ukraina og europeiske energiprisar eksploderte. Avgjersla om fastpris var ikkje uforsvarleg i mai 2021. Det var eit normalval under normale tilhøve.

Problemet er strukturelt: ein liten kommune på 4 300 innbyggjarar skal forvalte eit komplekst finansielt instrument — salg av hundrevis av GWh i volatile kraftmarknader — utan eit apparat som er dimensjonert for denne oppgåva.

Frå krafttap til statleg kontroll

Konsekvensen av 2022-tapet var direkte. Kommunestyret vedtok i juni 2023 eit rekneskapsmessig meirforbruk på 31 961 663 kroner. Statsforvaltaren i Vestland melde kommunen inn i ROBEK i august 2023, med heimel i kommunelova §28-1, bokstav d — det akkumulerte meirforbruket utgjorde seks prosent av driftsinntektene.

Kommunen kom seg ut av ROBEK i juli 2024, etter at 2023-rekneskapet viste eit overskot på 80 millionar kroner — drive av ekstraordinært høge kraftinntekter (277 mill.) og tilskot frå Havbruksfondet.

Men same kommunedirektør er like tydeleg på det strukturelle problemet: «Driftsnivået i 2023 er for høgt i høve til rammeoverføringar og føreseielege inntekter. I 2023 har vi eit meirforbruk i drifta på omlag 9,3 millionar.» Kommunen gjekk ut av ROBEK på ekstraordinære inntekter — ikkje fordi driftsstrukturen var fiksa.

Gjelda som aldri har vore innanfor målet

Høyanger kommune har eit eige mål i økonomireglementet: langsiktig gjeld skal ikkje overstige 85 prosent av brutto driftsinntekter. I heile perioden me har data for, har kommunen aldri nådd dette målet.

Langsiktig gjeld ved utgangen av 2024 er 707 millionar kroner — i ein kommune med 4 300 innbyggjarar. Det utgjer om lag 164 000 kroner per innbyggjar.

Kommunen som eksporterer verdiar og importerer kutt

Her er strukturen, sett opp i klartekst:

Staten gjev konsesjon til Statkraft for å utnytta naturressursane i Høyanger. Som kompensasjon får kommunen inntil 10 prosent av krafta til sjølvkostpris. Kommunen sel vidare i marknaden — men manglar kompetansen og kapasiteten til sofistikert kraftforvaltning. Dei bind seg i fastprisavtalar for å sikra føreseielege inntekter.

Når marknaden eksploderer tek Statkraft — statseigd selskap — gevinsten på dei resterande 90 prosentane av produksjonen. Kommunen — som har gjeve frå seg land, natur og berer infrastrukturbelastninga — sit med tapet.

Og svaret på det strukturelle problemet frå fylkeskommunen si side? I 2024 vart det lagt fram forslag om å leggja ned Høyanger vidaregåande skule — og la ungdommen i kommunen pendle til Førde. Ein times reise, med ferje og buss, under normale tilhøve. For ein 16-åring utan bil eller sertifikat er ikkje det eit alternativ. Det er ei stengd dør.

Kva kan Høyanger gjera annleis?

Denne rapporten er ikkje berre ein klage. Han er meint som eit grunnlag for å stilla konkrete spørsmål — og peika på kva som faktisk er mogleg. Andre kraftkommunar har funne betre modellar. Her er dei mest realistiske alternativa for Høyanger:

Høyanger er ikkje eit unntak. Det er eit mønster.

Kraftkommunar over heile landet produserer verdiar som finansierer den norske velferdsstaten. Kompensasjonsmekanismane — konsesjonskraft, konsesjonsavgift, naturressursskatt — var designa for ei anna tid og eit anna energimarked. I dagens marknadsbaserte system er dei delvis forelda, delvis utilstrekkelege, og delvis avhengige av lokal forvaltningskompetanse som mange kommunar ikkje har tilgang til.

Resultatet er kommunar som er rike på ressursar og fattige på tenester. Som sit under statleg administrasjon medan industrien deira eksporterer til Europa. Som ser skulen sin bli truga medan kraftlinjene lyser.

Høyanger tapte 79 millionar kroner på si eiga naturressurs i 2022. I same periode tente Staten — gjennom Statkraft — på dei resterande 90 prosentane av den same ressursen. Ingen av dei etablerte kompensasjonsmekanismane var designa for å beskytta kommunen mot dette utfallet. Og då kommunen kom seg på beina i 2023, innførte staten eit høyprisbidrag som tok tilbake delar av inntekta.

Det er ikkje eit uhell. Det er systemdesign.

— HugByte, mai 2026